سم
سم چیست؟
سم ترکیب مشخصی است که میتواند با برهمزدن سیستم تنفسی، گوارشی یا عصبی عوامل مزاحم، جمعیت آنها را در سطح زمین زراعی کنترل کند. این ترکیبات معمولاً فرمولاسیونهای گوناگونی دارند؛ برخی به صورت پودر قابل حل در آب و برخی دیگر به شکل مایع غلیظ یا گرانول تولید میشوند تا با روشهای متداول سمپاشی، خاکی یا گردپاشی در مزرعه استفاده شوند. هدف اصلی، رسیدن به بیشترین بازدهی با کمترین میزان پسماند روی بافتهای گیاهی است.
تنوع عوامل تهدیدکننده باعث شده است دانشمندان علوم کشاورزی فرمولهای اختصاصی بسازند تا برای هر گیاه داروی ویژهای وجود داشته باشد. در کنار آفات معمول گیاهی، برخی آلودگیهای محیطی و جانوری هم در مزارع یا حتی محیطهای بسته انبار غلات دیده میشوند که کاربرد موادی شبیه سوسک کش برای ضدعفونی انبارها نمونهای از این کنترلهای بهداشتی است.
مدیریت باغ و مزرعه نیازمند ابزارها و ترکیباتی است که روند رشد آفتها را در زمان مناسب متوقف کنند. در این میان دسترسی به محصولات باکیفیت و مشاورههای تخصصی از طریق مراکزی مثل فروشگاه جوانه مهر خیال باغدار را از بابت اصالت مواد و نحوه درست مصرف آسوده میکند. استفاده اصولی از این مواد تضمین میکند که بوتهها در مراحل حساس گلدهی و میوهنشینی کمترین آسیب را ببینند و سلامت خاک و اندامهای گیاهی نیز حفظ شود.
مزایای استفاده از سموم کشاورزی
بهرهگیری صحیح از این مواد نقش مستقیمی در افزایش کمی و کیفی محصولات برداشتی دارد. وقتی آفتها مهار شوند، مواد مغذی خاک و آبیاری صرف تقویت ریشه و شاخهها میشود و کیفیت طعم، رنگ و اندازه میوهها بالا میرود. از طرفی کاهش ضایعات هنگام انبارداری و امکان صادرات محصولات سالم از دیگر دستاوردهای مهار آفات به شمار میآید.
پیشگیری از شیوع گسترده همهگیری بیماریها در باغات همجوار، مهار رقابت ناخواسته بوتهها با علفهای هرز بر سر نور و آب، و صرفهجویی در هزینههای کارگری از مزایای ملموس استفاده به موقع از سم کشاورزی در مزارع است که آرامش خاطر زارعین را رقم میزند.
طبقهبندی انواع سموم و آفتکشها
برای اینکه بدانیم کدام فرمول برای مزرعه ما مناسبتر است، باید دستهبندی آنها را بشناسیم. این تقسیمبندی به مهندسان کمک میکند نسخهای بنویسند که هم آفت را ریشهکن کند و هم مقاومت ژنتیکی در عوامل بیماریزا پدید نیاورد. این گروهبندیها عموماً بر اساس اجزای تشکیلدهنده، نوع دشمن هدف، مکانیسم ورود به بدن آفت و خطرات زیستمحیطی انجام میگیرد.
انواع سموم بر اساس نوع ترکیب شیمیایی
ترکیبات محافظتی بر پایه ساختار مولکولی به دستههای معدنی، آلی فسفره، کلره، کارباماتها و پایروتروئیدها بخشبندی میشوند. موادی که منشأ ارگانیک یا زیستی دارند اثرات ماندگار کمتری روی طبیعت برجا میگذارند، در حالی که برخی ترکیبات معدنی قدیمی مثل گوگرد یا مس همچنان به خاطر توان حفاظتی بالا در درمانهای فصلی استفاده میشوند.
برخی باغداران در انتخاب داروهای خاکی دقت بالایی به خرج میدهند؛ زیرا استفاده اشتباه از فرمولهای نامناسب میتواند میکروارگانیسمهای مفید خاک را نابود کند. از سوی دیگر ترکیب و تعادل میان کود و سم کشاورزی به جذب بهتر مواد تقویتی و سلامت ریشهها کمک شایانی خواهد کرد.
انواع سموم بر اساس نوع آفت هدف
هر دارو برای مهار گروه ویژهای از مهاجمان زراعی طراحی میشود. نمیتوان با داروی قارچی یک کرم ساقهخوار را نابود کرد؛ به همین دلیل سازندگان این محصولات، هر ترکیب را بر اساس هدف زیستی آن اختصاصی کردهاند. این گروهها شامل بخشهای زیر هستند:
- گروه حشرهکشها که شتهها، کرمها، سرخرطومیها و تریپسها را از بین میبرند و اجازه سوراخ شدن برگ و تنه را نمیدهند.
- خانواده قارچکشها که برای متوقف کردن بیماریهای برگی مثل سفیدک، لکهبرگی و پوسیدگیهای آوندی به کار میروند.
- دسته علف کش ها که برای برطرف کردن گیاهان هرز پهنبرگ و باریکبرگ در باغ یا مزرعه استفاده میشوند تا رقابت غذایی کم شود.
- ترکیبات کنهکش که ریزترین آفات تار عنکبوتی را از روی درختان میوه و بوتههای گلخانهای ریشهکن میکنند.
- نماتدکشها که کرمهای بسیار ریز و انگلی خاک را هدف قرار داده و گرههای ویرانگر ریشه را برطرف میسازند.
- بخش حلزونکشها و جوندگان که به ویژه در باغات پررطوبت از ساقه و میوههای ریخته بر زمین محافظت میکنند.
وقتی در باغات سبزی و صیفی صحبت از حمله کرمها و ملخها میشود، خانواده حشره کش ها بالاترین سهم کاربرد را دارند تا از سوراخ شدن بافتهای رویشی جلوگیری شود.
انواع سموم بر اساس شیوه عملکرد
شیوه اثرگذاری مواد بر روی آفت تعیین میکند که دارو را چگونه و در چه زمانی باید مصرف کرد. برخی ترکیبات به صورت سیستمیک تولید میشوند؛ یعنی پس از سمپاشی وارد شیره آوندی گیاه شده و به تمام بخشهای دوردست، جوانهها و ریشهها میرسند. در این حالت هر حشره یا قارچی که از بافت یا شیره تغذیه کند مسموم خواهد شد.
در نقطه مقابل، داروهای تماسی قرار دارند که فقط روی سطح پوست برگ و میوه مینشینند و آفت برای نابودی باید مستقیماً با لایه مرطوب یا خشکشده دارو برخورد فیزیکی داشته باشد. نوع گوارشی نیز وقتی کارساز است که آفت برگ را بخورد. برخی ترکیبات نیز از طریق منافذ تنفسی حشره عمل کرده و با تولید گاز یا بخار، آفت را خفه میکنند.
انواع سموم بر اساس میزان سمیت
درجه سمیت هر ترکیب را با مقیاسهای استانداردی روی برچسب قوطیها مشخص میکنند. این علائم هشدار نشان میدهند که یک ماده چقدر میتواند برای پستانداران، انسان و موجودات غیرهدف مثل زنبورهای عسل خطرناک باشد. از نوارهای رنگی قرمز که بالاترین خطر را دارند تا نوارهای زرد، آبی و سبز که کمخطرترین ترکیبات به حساب میآیند، همگی نیازمند مراقبت هنگام پاشش هستند.
کاربرد ناآگاهانه و افراطی حتی اگر به قصد ریشهکنی سریع انجام شود، ممکن است باعث آسیب جدی به ریه کارگران یا حیوانات اهلی شود. اطلاع از اینکه خطرناک ترین سم کشاورزی به کدام دسته از آلدیکاربها یا ترکیبات فسفره سنگین مربوط است، هشداری جدی برای رعایت اصول ایمنی، پوشیدن لباسهای مخصوص، ماسک فیلتردار و عینک کارگاهی در روزهای سمپاشی خواهد بود.
برخی از مهمترین انواع سموم کشاورزی
در میان موادی که در باغات ایران بسیار پرمصرف هستند، داروهای قارچی جایگاه بسیار حساسی دارند زیرا تغییرات دما و رطوبت بالا در فصول بهار و پاییز سریعاً اسپورهای مهاجم را بیدار میکند. محافظت از بوتههای خیار، گوجهفرنگی و انگور بدون داشتن قارچکش ها تقریباً کاری نشدنی است و طغیان بیماریها در مدت کوتاهی کل شاخسار را زرد و خشک میسازد.
از طرف دیگر وجود جانوران موذی در باغات پسته، گردو و مزارع یونجه خسارات سنگینی به تنه درختان و سیستم ریشه میزند. استفاده از دانههای روغنی تیمار شده یا ترکیباتی شبیه موش کش در اطراف لانهها و جویهای آبیاری، راهحلی معمول و ثمربخش برای مهار این جوندگان زیانآور است.
بیشتر بخوانید: دوره کارنس
دوره کارنس مدت زمانی است که از هنگام اتمام عملیات سمپاشی تا زمان برداشت ایمن محصول باید سپری شود. در این بازه، سم موجود در میوه یا شاخه آرامآرام توسط نور خورشید، جریان هوا و فرایندهای گیاهی تجزیه میشود و میزان باقیمانده آن به حد استاندارد و بیخطر برای سلامت انسان میرسد. هر چقدر این زمان دقیقتر رعایت شود، سلامت جامعه بیشتر حفظ خواهد شد.
اگر میوهای پیش از سرآمدن این بازه زمانی چیده و خورده شود، ذرات فعال شیمیایی ممکن است وارد گوارش مصرفکننده شوند و عوارض مزمن به بار آورند. توجه به توضیحات روی بستهها در یک فروشگاه سم کشاورزی مطمئن به شما کمک میکند محصولی انتخاب کنید که دوره ماندگاری آن با تقویم برداشت مزرعه شما همخوانی کاملی داشته باشد.
نکات مهم در استفاده از انواع سم کشاورزی
موفقیت در سمپاشی فقط وابسته به خرید داروی باکیفیت نیست، بلکه رعایت ریزهکاریهای اجرایی تفاوت میان پیروزی یا شکست در مبارزه را میسازد. به خاطر داشته باشید که بیدقتی در زمانبندی یا کالیبره نبودن ادوات میتواند موجب سوختگی نوک برگها یا هدررفت سرمایه شود. مهمترین اصول به شرح زیر است:
- سمپاشی در ساعات خنک روز، یعنی ساعات اولیه صبح یا پیش از غروب آفتاب انجام گیرد تا تابش تند نور خورشید سم را تبخیر نکند.
- هنگام وزش باد شدید هرگز محلولپاشی انجام نشود، زیرا باد ذرات دارو را پراکنده کرده و باعث آلودگی سایر بخشها میشود.
- آب مصرفی برای ساخت محلول باید تمیز، شیرین و بدون گلولای یا شوری بیش از حد باشد تا خواص مواد خنثی نشود.
- همزن مخزن سمپاش در تمام مدت پاشش روشن باشد تا غلظت مایع در اولین و آخرین درخت کاملاً یکسان بماند.
- شستشوی کامل مخزن، شلنگها و نازلها بلافاصله پس از اتمام سمپاشی با آب تمیز و مواد شوینده ملایم انجام پذیرد.
- ظروف خالی سم به صورت اصولی سوراخ و معدوم شوند و هرگز در حاشیه نهرها یا مزارع رها نشوند.
- حتماً از دستکش لاتکس یا نیتریل، چکمه، لباس ضدآب یکسره و ماسک تنفسی فیلتردار در طول سمپاشی استفاده شود.
بیشتر بخوانید: شناخت انواع قارچ کش ها و بهترین زمان سمپاشی آنها
بیماریهای قارچی با اولین بارندگیهای بهاره و بالا رفتن رطوبت هوا در باغات میوه خود را نشان میدهند. تشخیص زودهنگام لکههای قهوهای، زنگها یا بافتهای سفید نمدیشکل روی میوهها و برگها مهمترین گام برای مهارشان است. محلولپاشی پیشگیرانه قارچکشها در مرحله تورم جوانهها در اواخر زمستان یا درست بعد از ریزش گلبرگها میتواند باغ را در برابر این خطرات محافظت کند.
داروهای مسی از گذشته جزو سپرهای حفاظتی مهم برای مقابله با پوسیدگیها بودهاند. با شروع آفتاب گرم و رطوبت بالا در اواسط بهار، باید مراقبت بیشتری از صیفیجات گلخانهای صورت پذیرد تا با انتخاب داروی مناسب، جلوی پژمردگی بوتهها و فاسد شدن طوقه در بستر کاشت گرفته شود.
اختلاط سموم
ترکیب دو یا چند دارو در یک مخزن به قصد صرفهجویی در وقت، استهلاک تراکتور و نیروی کارگری روشی رایج میان مزرعهداران است. با این حال اگر بدون اطلاع از ماهیت شیمیایی و پیاچ محلول این کار را بکنید، ممکن است مواد رسوب کرده، غلیظ و لخته شوند یا اثربخشی یکدیگر را کاملاً خنثی سازند. به همین سبب قبل از پر کردن تانکرهای بزرگ، تست در مقیاس کوچک یک لیتری ضروری خواهد بود.
معمولاً برای تأمین ملزومات استاندارد باغات، مراجعه به مراکزی که به صورت تخصصی در امر فروش سم کشاورزی با صدور نسخه فنی فعالیت دارند راهگشاست؛ زیرا کارشناسان این بخشها سازگاری داروهای رایج را به صورت روزمره تست و توصیه میکنند.
جدول اختلاط سموم کشاورزی
جدول زیر راهنمای سادهای برای بررسی امکان ترکیب گروههای پرمصرف در زمان محلولپاشی باغات و مزارع است:
| نوع ترکیب اول | نوع ترکیب دوم | وضعیت قابلیت اختلاط | توضیحات و نکات احتیاطی |
|---|---|---|---|
| قارچکشهای مسی (مانند بردوفیکس) | حشرهکشهای فسفره | غیرقابل اختلاط | ترکیبات قلیایی مس باعث تجزیه سریع حشرهکش و افت شدید کارایی آن میشود. |
| حشرهکشهای پایروتروئیدی | قارچکشهای سیستمیک خنثی | قابل اختلاط | در اغلب موارد بدون افت اثر قابل استفاده هستند؛ تست تهنشینی در شیشه کوچک توصیه میشود. |
| روغن ولک | ترکیبات حاوی گوگرد | کاملاً غیرقابل اختلاط | فاصله زمانی حداقل سی روز بین مصرف این دو ترکیب الزامی است وگرنه گیاهسوزی شدید رخ میدهد. |
| علفکشهای انتخابی | حشرهکشهای نفوذی | توصیه نمیشود | امکان دارد باعث تنش حرارتی در برگ محصول زراعی شده و خاصیت گزینشی را مختل کند. |
| کنهکشهای تخصصی | قارچکشهای تماسی محافظتی | مشروط به آزمایش | پیاچ آب باید پیش از مخلوطکردن کنترل شود و رسوب یا تغییر رنگ ناگهانی ایجاد نگردد. |
جدول اختلاط سموم با کودها
آمیختن مواد مغذی با ترکیبات درمانی میتواند گیاه را همزمان سیراب و ضدعفونی کند، اما هر کودی را نمیتوان داخل مخزن ریخت. کودهای دارای کلسیم، گوگرد عنصری یا هیومیک اسید با ترکیبات مس و روغنها ناسازگاری بالایی دارند. در مقابل کودهای میکرو کلاته یا کودهای کامل سه بیست خنثی در بیشتر اوقات با حشرهکشهای ملایم ترکیب پایدار و یکنواختی میسازند به شرط آن که پیاچ مخزن بالا نرود.
در هنگام تهیه بستههای فصلی، دریافت مشاورههای فنی از یک نمایندگی فروش کود و سم کشاورزی مانند جوانه مهر به شما آرامش خاطر میدهد که چه عنصری را کنار داروی اختصاصیتان در تانکر حل کنید تا پدیدههایی مثل سوزش جوانه یا گچی شدن کف مخزن پیش نیاید.
چه مواردی را در اختلاط سموم باید رعایت کرد؟
برای انجام یک اختلاط بینقص و مطمئن در مزرعه، لازم است چند قانون طلایی همیشه مد نظر تیم سمپاش قرار داشته باشد:
- ابتدا تانکر سمپاش را تا نیمه با آب پاک پر کنید و هیچگاه سموم را داخل مخزن کاملاً خشک نریزید.
- ترتیب اضافه کردن بر اساس فرمولاسیون رعایت شود؛ اول پودرهای مرطوبشونده، سپس مایعات غلیظ و در پایان روغنها افزوده گردند.
- میزان اسیدیته یا پیاچ آب مخزن را چک کنید؛ آبهای بسیار قلیایی عمر ماده موثره سم را در چند دقیقه کاهش میدهند.
- محلول آمادهشده را بلافاصله مصرف کنید و نگذارید مخلوط چند ماده در ساعات شب درون تانکر بماند.
دلایل عدم کارایی سموم
گاهی کشاورزان با وجود خرید بهترین مارکها متوجه میشوند که آفت همچنان روی برگها زنده مانده و تغذیه میکند. این اتفاق اغلب ناشی از کیفیت بد سم نیست، بلکه متغیرهای متعددی در مزرعه دست به دست هم میدهند تا دارو کارایی خود را از دست بدهد. مهمترین عوامل بیاثر شدن عملیات کنترل آفات عبارتند از:
- بروز مقاومت فیزیولوژیکی در جمعیت آفت به علت مصرف تکراری و متوالی یک نوع سم در سالهای متمادی.
- استفاده از آب سنگین و حاوی آهک یا گلآلود که مولکولهای فعال دارویی را غیرفعال و بیاثر میسازد.
- انتخاب زمان نامناسب و سمپاشی زمانی که آفت در مرحله مقاوم تخم یا شفیره پنهان شده است.
- تنظیم نبودن فشار پمپ یا گرفتگی نازلها که مانع از نشستن قطرات روی بخشهای زیرین و مخفی برگ میشود.
- شستهشدن مواد از روی سطح بوته به علت بارش باران در فاصله کمتر از چهار ساعت بعد از محلولپاشی.
جمعبندی
شناخت به موقع آفت، بهرهگیری از مواد اصلی و توجه به میزان دقیق مصرف، ضامن عملکرد بالای زمین و باردهی درختان است. با رعایت زمانبندی تقویمی و استانداردهای دوره کارنس میتوان هم آفت را ریشهکن کرد و هم میوهای سالم و بازارپسند روانه سفره خانوادهها ساخت. مدیریت هوشمندانه پاشش مواد همیشه کمهزینهتر از درمان درختانی است که به شدت آلوده شدهاند.
ترکیب درست دانش باغبانی و اصول ایمنی محیط زیست سبب میشود تا علاوه بر از بین رفتن علفهای هرز و لاروها، خاک و آبهای زیرزمینی پایدار باقی بمانند و سلامت نسلهای آینده حفظ شود.
سوالات متداول
آیا میتوان سمپاشی را در زمان گلدهی درختان انجام داد؟
خیر، سمپاشی در هنگام باز بودن گلها باعث سوختن پرچمها، ریزش گلبرگ و نابودی زنبورهای عسل میشود که گردهافشانی را مختل خواهد کرد.
چگونه متوجه شویم دو سم با هم سازگار هستند؟
کافی است مقدار اندکی از هر دو ماده را با نسبت معین درون یک لیتر آب داخل ظرف شیشهای شفاف بریزید و چند دقیقه به هم بزنید. اگر ظرف داغ نشد، رسوب نبست و تغییر فاز نداد، سازگار هستند.
در صورت بارندگی بعد از سمپاشی چه باید کرد؟
اگر بارندگی در کمتر از چند ساعت پس از پایان کار رخ دهد، سموم تماسی کاملاً شسته میشوند و معمولاً بعد از خشک شدن بوتهها نیاز به تکرار مجدد سمپاشی خواهد بود.
- روغن ولک 80% سبز اندیشان
- کنه کش لولیتا
- کنه کش نیسورون گلسم (هگزی تیازوکس)
- تپکی چینی مهان
- قارچکش میراویس دو سینجنتا
- قارچکش رکس دو آلمان
- قارچکش اینوور آلمان
- پودر حشره کش خانگی دیاتومه
- قارچکش بلکیوت 40% ژاپن
- حشره کش پروکلیم فیت سینجتا سوئیس
- حشره کش اسپینوساد
- حشره کش سایپرمترین 40% هندی
- قارچکش اگریفوس 60%
- دورکننده جوندگان فراز
- حشره کش افوریا سینجنتا
- قارچکش کابریودو آلمان


