تنش گرمایی در گیاهان چیست و چرا اتفاق میافتد؟
تنش گرمایی در گیاهان زمانی رخ میدهد که دمای محیط از حد تحمل طبیعی هر گونه گیاهی بالاتر برود و فرایندهای حیاتی مثل فتوسنتز، جذب آب و تولیدمثل گیاه را مختل کند؛ نتیجه این اتفاق معمولاً سوختگی برگ، ریزش گل و میوه و افت محسوس عملکرد است. اگر در گرمترین روزهای تابستان شاهد پژمردگی ناگهانی درختان باغ یا کاهش غیرمنتظره محصول مزرعهتان بودهاید، به احتمال زیاد با همین پدیده روبهرو شدهاید.
در ادامه این مقاله، علائم، دلایل و موثرترین راهکارهای علمی برای مقابله با تنش گرمایی در گیاهان و درختان را قدمبهقدم بررسی میکنیم و در پایان، بهترین کود ضد تنش را متناسب با هر شرایط معرفی میکنیم تا انتخابی آگاهانه برای باغ یا مزرعه خود داشته باشید.
برای کاهش تنش گرمایی در گیاهان، خرید کود مناسب میتواند به تأمین عناصر غذایی موردنیاز و حفظ رشد گیاه در روزهای گرم کمک کند. بهتر است نوع کود با توجه به گونه گیاه، مرحله رشد و شرایط خاک انتخاب شود؛ زیرا مصرف بیرویه کود، بهخصوص در گرمای شدید، ممکن است به ریشهها آسیب برساند.
تنش گرمایی در گیاهان
از نظر علمی، تنش گرمایی در گیاهان به معنای قرارگیری گیاه در معرض دمایی بالاتر از آستانه بهینه رشد برای مدتی طولانی است؛ بهگونهای که گیاه دیگر قادر به دفع مؤثر گرمای دریافتی نیست.
طبق مروری منتشرشده در نشریه علمی فناوری تولیدات گیاهی دانشگاه ارومیه، تنش گرمایی همراه با تشدید تغییرات اقلیمی، به یکی از مهمترین محدودکنندههای رشد و بهرهوری گیاهان در جهان تبدیل شده و وقوع همزمان گرما و خشکی، آسیب مضاعفی به ویژگیهای مورفولوژیک، فیزیولوژیک و عملکرد محصولات کشاورزی وارد میکند.
از دید فیزیولوژیک، گیاهان معمولا دمای بدن خود را از طریق تعرق، یعنی خروج بخار آب از روزنههای برگ، تنظیم میکنند. به گفته کارشناسان بخش ترویج دانشگاه ایالتی یوتا، وقتی دما بالا میرود، برخی گیاهان برای کاهش سطح در معرض تابش، برگهای خود را لوله یا جمع میکنند؛ رفتاری که در ذرت و گوجهفرنگی بهوضوح دیده میشود.
یکی از مشکلاتی که در روزهای گرم و هنگام نوسان آبیاری دیده میشود، علت ترک خوردن میوه است. تغییر ناگهانی میزان جذب آب، رشد سریع گوشت میوه پس از کمآبی و ویژگیهای رقم گیاهی میتوانند در ایجاد ترک نقش داشته باشند. تنظیم آبیاری و حفظ رطوبت نسبتاً یکنواخت خاک به کاهش این مشکل کمک میکند.
درختانی که چنین توانایی ندارند، ابتدا حاشیه برگهای خود را قربانی میکنند تا بخش داخلی برگ زنده بماند. اگر میزان تبخیر آب از مقدار جذبشده توسط ریشه پیشی بگیرد، روزنهها بسته میشوند؛ اتفاقی که طبق گزارش دانشگاه مریلند، ورود دیاکسید کربن را محدود کرده، سرعت فتوسنتز را کاهش میدهد و در نهایت رشد و باروری گیاه را متوقف میکند.
جدول زیر محدوده دمایی که در آن اغلب گروههای گیاهی وارد فاز تنش گرمایی میشوند را نشان میدهد. لازم به ذکر است که دامنه دمای بهینه رشد برای بیشتر محصولات زراعی بین ۲۰ تا ۳۰ درجه سانتیگراد است و دماهای بیرون از این بازه، چه در هوا و چه در خاک، میتواند بهمرور به گیاه آسیب برساند.
علائم تنش گرمایی در گیاهان و درختان چیست؟
علائم تنش گرمایی در گیاهان بسته به نوع گونه و شدت گرما متفاوت است، اما مجموعهای از نشانههای مشترک در بیشتر باغها و مزارع قابل مشاهده است:
- لولهشدن یا پیچخوردگی برگها برای کاهش سطح در معرض تابش، بهویژه در ذرت، گوجهفرنگی و صیفیجات
- پژمردگی در ساعات گرم روز که معمولا در عصر یا بامداد بهبود مییابد
- قهوهای یا زرد شدن حاشیه برگها، معروف به سوختگی تابستانی برگ
- آفتابسوختگی یا لکههای آبکی و فرورفته روی میوههایی مثل گوجهفرنگی، فلفل و خربزه
- ریزش زودهنگام گل، غنچه و میوههای نارس برای حفظ منابع باقیمانده گیاه
- توقف رشد جدید و کوتاهماندن شاخهها و برگها
- در موارد شدید، خشکیدن کامل سرشاخهها و حتی مرگ گیاه
استفاده از آمینو اسید برای گیاهان میتواند در شرایط تنش محیطی، از جمله گرمای شدید، به پشتیبانی از فرایندهای فیزیولوژیک گیاه کمک کند. بااینحال، میزان تأثیر آن به نوع محصول، ترکیب کود، زمان مصرف و شدت تنش بستگی دارد و جایگزین آبیاری اصولی و مدیریت صحیح تغذیه نیست.
به گفته کارشناسان بخش ترویج دانشگاه ایالتی اورگان، اگر گیاه در گرمترین ساعات روز پژمرده شود اما در عصر یا صبح زود بهبود یابد، این نشانهای معمول از تنش گرمایی است؛ اما هرچه این پژمردگی طولانیتر شود، احتمال آسیب دائمی بیشتر میشود. کارشناسان دانشگاه آریزونا نیز به علائمی مثل ریزش برگ، خشکشدن سرشاخهها و آفتابسوختگی روی تنه و شاخهها اشاره میکنند و تأکید دارند بهبودی گیاهان آسیبدیده از گرما میتواند کند باشد و به میزان خسارت، ذخیره کربوهیدرات گیاه، دسترسی به آب و دمای محیط بستگی دارد.
تنش گرمایی در مرکبات و درختان میوه
تنش گرمایی در مرکبات معمولا با ریزش گل و میوههای نارس، آفتابسوختگی پوست میوه و لکههای قهوهای روی برگهای در معرض تابش مستقیم شناخته میشود. از آنجا که مرحله گلدهی و تشکیل میوه حساسترین دوره رشد است، حتی چند روز گرمای شدید در این بازه میتواند بخش بزرگی از محصول نهایی را از بین ببرد.
تنش گرمایی در مرکبات و درختان میوه
پژوهشی که در دانشگاه شهید بهشتی روی ذرت دانهای انجام شده، نشان میدهد دماهای بالا در مرحله گلدهی با افزایش عقیمی دانه گرده، عملکرد نهایی را بهشدت کاهش میدهد؛ الگویی که در بسیاری از درختان میوه از جمله مرکبات نیز مشاهده میشود.
تاثیر تنش گرمایی بر رشد و عملکرد گیاه
اثر تنش گرمایی تنها به ظاهر گیاه محدود نمیشود؛ در سطح سلولی و بیوشیمیایی نیز خسارات جدیتری رخ میدهد. بستهشدن روزنهها برای کاهش تعرق، ورود دیاکسید کربن را محدود میکند و فتوسنتز افت چشمگیری پیدا میکند. در همین حال، دمای بالا ساختار پروتئینها را تغییر میدهد و فعالیت آنزیمهای کلیدی متابولیسم گیاه را کاهش میدهد. این شرایط تولید گونههای فعال اکسیژن را افزایش میدهد که به غشای سلولی، پروتئینها و حتی ماده ژنتیکی گیاه آسیب میرساند و در موارد شدید، به مرگ سلولی منجر میشود.
مرحله زایشی گیاه، یعنی گلدهی، گردهافشانی و پرشدن دانه یا میوه، حساسترین بخش چرخه رشد نسبت به گرماست. پژوهشی که روی ذرت دانهای در شرایط اقلیمی خشک و نیمهخشک ایران انجام شده، نشان میدهد گرمای شدید در زمان گلدهی، هم فتوسنتز را کاهش و هم تنفس گیاه را افزایش میدهد؛ ترکیبی که بهطور مستقیم عملکرد نهایی محصول را پایین میآورد. به همین دلیل، راهکارهای مدیریتی مثل تغییر تاریخ کاشت یا انتخاب ارقام مقاومتر، در کنار تغذیه صحیح، نقش مهمی در کاهش خسارت گرما دارند.
راهکارهای مقابله با تنش گرمایی در گیاهان و درختان
مقابله موثر با تنش گرمایی در گیاهان نیازمند ترکیبی از مدیریت آبیاری، محافظت فیزیکی و تغذیه هدفمند است. در ادامه مهمترین این راهکارها را مرور میکنیم.
آبیاری اصولی در گرما
آبیاری در ساعات خنک روز، یعنی اوایل صبح یا غروب، تبخیر آب را به حداقل میرساند و رطوبت بیشتری در اختیار ریشه قرار میدهد. آبیاری قطرهای نسبت به آبیاری سطحی یا غرقابی، آب را مستقیم به ناحیه ریشه میرساند و اتلاف کمتری دارد؛ بهویژه در خاکهای شنی که نیاز به آبیاری مکرر با حجم کم دارند. در خاکهای رسی، برعکس، آبیاری عمیقتر با فاصله زمانی بیشتر توصیه میشود تا ریشه به عمق خاک نفوذ کند و مقاومت گیاه به گرما افزایش یابد.
سایهبانی، مالچپاشی و مدیریت زراعی
استفاده از توری سایهبان یا پوششهای پارچهای، دمای برگ را کاهش میدهد و بهویژه برای نهالهای تازهکاشته و گیاهان گلدانی مؤثر است. مالچپاشی با موادی مثل کاه، خاکاره یا کمپوست، رطوبت خاک را حفظ کرده و نوسان دمای ناحیه ریشه را کاهش میدهد. به گفته کارشناسان بخش ترویج دانشگاه اورگان، مالچ بهویژه برای گیاهان کمریشه یا تازهکاشته که بیشترین آسیب را از گرمای سطح خاک میبینند، نقش حیاتی دارد.
در کنار این موارد، رعایت چند نکته مدیریتی ساده نیز خسارت را کاهش میدهد:
- از هرس شدید در اوج گرمای تابستان خودداری کنید تا سایه طبیعی تاج درخت حفظ شود
- کاشت نهال یا جابهجایی گیاه را به فصلهای خنکتر سال موکول کنید
- علفهای هرز رقیب را برای کاهش رقابت بر سر آب و مواد غذایی حذف کنید
- گلدانهای آپارتمانی را در ساعات اوج گرما به مکانهای سایهدار منتقل کنید
محلولپاشیهای محافظ
کارشناسان دانشگاه مریلند استفاده از پوششهای سفید یا بازتابنده و محلولپاشی رس کائولین را برای محصولات تابستانی در معرض خطر گرمازدگی توصیه میکنند؛ این ترکیبات با بازتاب بخشی از تابش خورشید، از سوختگی میوه و برگ جلوگیری میکنند.
بهترین کود ضد تنش برای گیاهان؛ راهنمای انتخاب
در کنار مدیریت آبیاری و سایه، تغذیه هدفمند یکی از مؤثرترین راههای افزایش مقاومت گیاه به گرما است. کود ضد تنش با تأمین عناصر و ترکیباتی که در شرایط عادی کمتر مورد نیاز گیاه هستند، به آن کمک میکند انرژی خود را بهجای مقابله با استرس، صرف حفظ رشد و کیفیت محصول کند. بسته به نوع تنش، چند دسته اصلی کود ضد تنش وجود دارد:
- کود ضد تنش گرما: معمولاً بر پایه سیلیکات پتاسیم، آمینو اسید و پتاسیم متمرکز است؛ سیلیکات پتاسیم با تشکیل لایهای نازک روی برگ، تعرق بیشازحد را کاهش میدهد و پتاسیم به تنظیم روزنهها و انتقال شیره گیاهی کمک میکند
- کود ضد تنش سرما: حاوی ترکیباتی مانند پرولین و گلایسین بتائین است که غشای سلولی را در برابر یخزدگی و افت ناگهانی دما محافظت میکنند
- کود ضد تنش جابجایی: برای کاهش شوک ناشی از نشاکاری، پیوند یا جابهجایی گلدان استفاده میشود و معمولاً حاوی ویتامینها و محرکهای ریشهزایی است
- کود ضد تنش و محرک رشد: ترکیبی از هیومیک اسید، عصاره جلبک دریایی و ریزمغذیهایی مثل روی و کلسیم است که هم مقاومت گیاه در برابر انواع تنش را بالا میبرد و هم رشد رویشی را تحریک میکند
برای انتخاب بهترین کود برای تنش گرمایی، توجه به مرحله رشد گیاه اهمیت زیادی دارد؛ محلولپاشی معمولاً پس از باز شدن جوانه برگ یا در ابتدای مرحله رشد میوه توصیه میشود و در روزهای اوج تنش گرمایی، بهتر است کوددهی سنگین را به تأخیر انداخت تا فشار اضافهای به گیاه وارد نشود.
اگر به دنبال کود ضد تنش گرما، کود ضد تنش سرما یا کود ضد تنش جابجایی متناسب با نوع باغ یا مزرعه خود هستید، میتوانید مجموعه کودهای ضد تنش جوانه مهر را در [لینک به صفحه محصولات کود ضد تنش سایت جوانه مهر] مشاهده و خریداری کنید.
افزایش مقاومت گیاه به گرما با ترکیب راهکارها
هیچکدام از راهکارهای بالا بهتنهایی پاسخ کاملی برای تنش گرمایی در گیاهان نیست؛ ترکیب آبیاری اصولی، سایهبانی، مالچپاشی و تغذیه با کود ضد تنش مناسب، بیشترین تأثیر را در حفظ سلامت باغ و مزرعه در فصل گرما دارد. با تشدید تغییرات اقلیمی، دفعات و شدت موجهای گرمایی در سالهای آینده افزایش مییابد؛ بنابراین برنامهریزی پیشاپیش برای مقابله با تنش گرمایی در گیاهان و درختان، دیگر یک اقدام اختیاری نیست، بلکه بخشی ضروری از مدیریت باغ و مزرعه به شمار میرود.
افزایش مقاومت گیاه به گرما با ترکیب راهکارها
سوالات متداول درباره تنش گرمایی در گیاهان
تنش گرمایی در گیاهان دقیقاً چه زمانی اتفاق میافتد؟
زمانی که دمای محیط برای مدتی طولانی از آستانه تحمل گونه گیاهی بالاتر برود؛ این آستانه برای سبزیجات معمولاً بالای ۳۲ تا ۳۵ درجه و برای بیشتر درختان میوه بالای ۳۸ تا ۴۰ درجه سانتیگراد است.
بهترین کود ضد تنش برای گرما کدام است؟
کودهای بر پایه سیلیکات پتاسیم، پتاسیم و آمینو اسید معمولاً بهترین گزینه برای کاهش تعرق و افزایش مقاومت گیاه به گرما هستند؛ انتخاب دقیق آنها به نوع گیاه و شدت گرما بستگی دارد.
آیا مالچپاشی و سایهبان بهتنهایی برای جلوگیری از گرمازدگی کافی است؟
این دو روش مؤثرند اما بهتنهایی کافی نیستند؛ بهترین نتیجه زمانی حاصل میشود که آبیاری اصولی، سایهبانی، مالچپاشی و کود ضد تنش گرما در کنار هم به کار گرفته شوند.
علائم تنش گرمایی در مرکبات چگونه شناسایی میشود؟
ریزش گل و میوه نارس، لکههای قهوهای روی برگهای در معرض تابش مستقیم و آفتابسوختگی پوست میوه، رایجترین نشانههای تنش گرمایی در مرکبات هستند.
منابع
EOS Data Analytics — Heat Stress In Plants: Symptoms, Prevention, And Recovery — https://eos.com/blog/heat-stress-in-plants/
Oregon State University Extension Service — Heat wave in the garden — https://extension.oregonstate.edu/gardening/flowers-shrubs-trees/heat-wave-garden-how-identify-prevent-heat-stress-plants
University of Maryland Extension — Heat Stress on Plants — https://blog.umd.edu/umefruitveg/2024/06/28/heat-stress-on-plants/
Utah State University Extension — How to Recognize Plant Heat Stress — https://extension.usu.edu/yardandgarden/research/how-to-recognize-plant-heat-stress
University of Arizona Cooperative Extension — Drought and Extreme Heat: Plant Responses — https://extension.arizona.edu/publication/drought-and-extreme-heat-plant-responses-and-landscape-maintenance-practices
فصلنامه فناوری تولیدات گیاهی، دانشگاه اراک/ارومیه — راهکارهای مقابله با تنش گرما در گیاهان زراعی — https://jct.araku.ac.ir/article_733406.html
دانشگاه شهید بهشتی — شبیهسازی مخاطرات ناشی از تنش گرما بر تولید ذرت دانهای — https://envs.sbu.ac.ir/article_98162.html